Irak’ta Bağımsız Türkmen Hükümetleri/1.Celayir Hükümeti

M. 1258 yılında HÜlagü Bağdat’ı işgal edip Irak’ı geniş İlhanlı memleketinin bir vilayeti olarak içinde almıştır. Tabi o dönemlerde bu terim Horasan bölgesini, Acem Irak (Dağlık Bölge), Arap Irak, Azerbaycan, Hozİstan, Fars, Diyarbakır, küçük Asya ve diğer bölgeleri kapsardı. Sultanlık dönemi sonlarında merkezi hüküm kaldırılıp bölge idare sistemi kurulmuştur. nüfuzları altındaki bölgelerde fiili güç sahibi olan şehzadelerin rolü görülmüştür. H. 736 yılında Sultan Ebu Sait’in ölümünden sonra veraset yolu ile tahtı alacak oğlu olmadığı için devlet bölündü. Arap, Irak ve Diyarbakır’ın bir bölümü şeyh Hasan bin Hüseyin bin Akbak’a bin Eylaka Nuyan El-Celayiri’nin nüfuzuna girdi. büyük Hasan Niteliğini alan şeyh Hasan, Celayir devletinin kurucusudur. Ayrıca Celayir devleti bir çok adlar almıştır. Büyük dedeleri Ayılkanuyan’ın adına dayanan Ayılkaniye ve Febasi tarafından şeyh Hasan’a dayanan şeyh Hüseyin’e adı verilmiştir. Celayir oymakları, Avnan ırmağı yakınında Menğol yanı konut bilen büyük oymaklardan biridir. Başında komutan olan bir çok bölümden oluşurmuş. Onlar da Turkıravut, Kanfeyavut, Avyat, Nilkan, Kurkin ve Tude. Araştırmacılar bir çok değişik bilgiler vererek bu kabilenin aslını karıştırmışlardır. Bazen Türk uluslarından bazen de Moğollu Durliki neslinden olduğunu söylemişlerdir. Aslında Moğol ve Türk boyları hakkında olan bilgiler tarihi kaynaklar olmadığından dolayı yetersiz sayılır. Ayrıca bu kabileler birbiri ile karışıp kaynaşmışlardır. Celayirlerin son zamanlarda Moğollaşan Türk uluslarına mensup bir kabile olduğunu söyleyebiliriz. Bu kabileye ait Cayulğan kısmı El- Hatay oymakları ile yapılan savaşta çok sayıda can kaybı olmuştur. Bazı kişiler, Türk ve Moğol kabilelerini idaresine alan Cengizhan döneminde önemli görevler almayı başarmışlardır. Bunlardan kabile komutanı olan Mukli Kuyanek ve ordu liderliğini alan Cayıt ki, torunları ile birlikte büyük han anlamında gelen Kuyanek lakabını kullanmıştır. Cengizhan değişik kabilelerden oluşan ordusunu dağıtmaya başladığında bu parçalama işi celayirleri de etkilemiştir. Bir kısmı Çin, Moğolistan, Türkistan, Mezopotamya ve Kabacan’a gitmiştir. Diğer kısmı ise İlhanlılarla kalarak İran ve Irak’a gelmiştir. Celayir şehzadeleri askeri ve idari yönlerden yeteneklerini göstererek Moğol ordusunda önemli yerleri işgal etmişlerdir. Örneğin on çocuk babası olan Ayılkanuyan ordu komutanı idi. Dokuzuncu oğlu Ergun Sultan Ebu Sait döneminde Horasan’a şehzade olmuştur. Sultan Ebu Sait Bahadır hanın ölümünden sonra memleket için büyük Hasan ile Tatar şehzadeleri arasında Çekişme başlamıştır. savaş rüzgarları H. 736 yılına kadar esmeye devam etmiştir. Oğuzlar tarafından destek gören Celayirli büyük Hasan Irak’ta iktidara geçerek memleketin onarımına başlamıştır. H. 757 yılında Büyük Hasan vefat ettikten sonra oğlu sultan Avis bir zaman sonra memleketini genişletmek amacı ile Azerbaycan kralı olan Hicuk aleyhinde bir operasyon düzenlemiştir. Kendi komutanlığında olan operasyon yardımcısı, Rumlu Murcan adlı biri idi. Murcan bu durumdan yararlanarak Irak’ta bağımsızlığını ilan etmiştir. Bunu haber alan Avis ateş püskürecek bir halde Bağdat’ı kuşatıp içine girmeyi başarmıştır. avis, Murcan’ın tutuklanarak öldürülmesini istedi. Ancak Bağdat’ın görgülü bilim adamları Avis’e ricada bulunarak affetmesini istemişlerdir. H. 776 yılında Avis vefat ettikten sonra oğulları (Hüseyin, Hasan, İsmail, Ali, Ahmet) sultanlık için kendi aralarında çekişmişlerdir. Hüseyin kardeşlerini yenerek sultanlığa geçmiştir. Fakat aralarında çekişme hiç sönmemiştir. Çünkü kısa bir süre sonra Ali Hüseyin’in Tebriz’de olduğundan yararlanarak Bağdat içlerine gelmiştir. Bunu haber alan sultan Hüseyin kardeşi Ahmet liderliğinde büyük bir orduyu Bağdat’a göndermiştir. Savaşı kardeşi Ali aleyhinde kazanan Ahmet daha sonra Hüseyin tarafından Bağdat’a vekil olarak tayin edilmiştir. Uzun bir zaman geçmeden Ahmet kardeşi Sultan Hüseyin aleyhinde olarak Irak’ta bağımsızlığını ilan etmiştir. Daha sonra güçlü bir operasyon düzenleyerek Tebriz’e yürüyüp H.785 krallığı almış ve kardeşi Hüseyin’i öldürmüştür. M. 1393 yılında Sultan Ahmet, Bağdat’ı işgal eden Timur korkusundan Şam’a sığınmıştır. Timur de Irak’ın kalan şehirlerini işgal ettikten sonra Mesut Sebzadari’yi yardımcı olarak tayin etmiştir. Sonra M. 1393 yılında Arap kabilelerinin yardımı ve Mısırlı Sultan desteği ile Sultan Ahmet dönerek Mesut Sebzedari’yi Bağdat’tan kovmuştur. Ama Timur’un fetih ve batıya doğru ilerleme haberleri onu hep sarsmıştır. Dolayısıyla M. 1399 yılında Kara Mehmet’in oğlu Kara Yusuf ile Rum Diyarına yönelmişlerdir. Timur 27 Zilkadre M.1399 yılında Bağdat’ı iki ay kuşattıktan sonra ikinci defa olmak üzere işgal etmesini başarmıştır. Şehri yok ettikten sonra terk etmiştir. O sıralarda Rum tarafından dönen Sultan Ahmet, dağılan üyelerini toplayıp kabileleri zorlayarak şehrin onarılmasına başlamıştır. Ancak Timur kuvvetlerinin durmayan saldırıları, şehzadelerin baş kaldırması ve Kara Yusuf ile aralarındaki anlaşmazsızlıklar gibi bir çok nedenlerden dolayı Irak’ta Otoritesinin zayıflamasına neden olmuştur. M. 1402 yılında Kara Yusuf Bağdat’ı işgal ettiği sıralarda sultan Ahmet yine Şam diyarına kaçmayı başarmıştır. M. 1403 yılında Timur kuvvetleri tekrar Bağdat’ı işgal etmiştir. Bu arada Kara Yusuf da Şam’a kaçmıştır. M. 1398-M. 1405 yılları arasında Mısırlı sultan Nasır Fereç bin Bekük Kara Yusuf ile sultan Ahmet’in tutuklanma emrini vermiştir. Ancak M. 1404 yılında Timur’un vefatı ile birlikte serbest bırakılmışlardır. Serbest olan Kara Yusuf Tebriz’e gitmiş. Sultan Ahmet de Bağdat’a yönelerek 5 Muharrem M. 1405 yılında fethe başlamıştır.
Celayir Devletin Yıkılışı: H.813 yılında Kara Yusuf ile sultan Ahmet arasındaki anlaşmazsızlıktan dolayı savaş rüzgarları esmeye başlamıştır. Tebriz yakınlarında meydana gelen bir savaşta Kara Yusuf tarafından esir alınan sultan Ahmet’in serbest bırakılmasına karşı anlaşmaya varılmış ve memleketinden vazgeçmek zorunda kalmıştır. Ancak Kara Yusuf sözünü yerine getirmeyip sultan Ahmet’i öldürerek Celayir devletine son vermiştir. Ama bazı kaynaklar Sultan Ahmet’in kaçarken öldüğünü söylemektedir. Sultan Ahmet’in ölümü ile 76 yıllık Celayir devleti yıkılıp yerine Türkmen devleti olan KaraKoyunlu devleti kurulmuştur.